In februari werd ik geïnterviewd voor BoekenPost, het magazine voor lezers en leesclubs. Voor wie geen abonnement heeft, is het interview nu ook hier te lezen.

Jannie de Groot, handboekbinder in het digitale tijdperk: terug naar tastbaar

Door Judith Zeeman

Een papieren boek lezen in de trein is trendy. Elpees en polaroids zijn al langer terug van weggeweest. ‘Er is steeds meer aandacht voor alles wat met het ambachtelijke te maken heeft’, zegt grafisch ontwerper en uitgever Jannie de Groot. ‘Opvallend vaak onder jongeren. Zij herontdekken papier en print.’ Het is een ontwikkeling naar haar hart, want hoe mooi zou het zijn als haar liefde voor het handboekbinden net zo aanstekelijk is?

‘Papier heeft de toekomst’, vertelt Jannie opgewekt in haar atelier. Kasten vol kleurrijke handgemaakte boeken kijken uit op haar bureau, haar boekenpersen, linialen, tekenmateriaal en andere gereedschappen. Het ruikt er naar papier, hout, lijm en potloden. ‘Maar zo’n vijftien jaar geleden had ik daar nog een hard hoofd in’, gaat ze verder. Haar gezicht krijgt een zorgelijke trek. ‘Ik dacht: als alles te digitaliseren valt, kan straks iedereen zich opwerpen als z’n eigen grafisch ontwerper. Zeker nu AI z’n intrede heeft gedaan. Maar daar ben ik inmiddels niet bang meer voor. Ik heb gezien dat de technische vooruitgang nooit een vervanging kan zijn voor ons werk en voor wat wij maken en bedenken. Ons ambacht is uniek en niet te kopiëren.’
Al meer dan dertig jaar werkt Jannie als zelfstandig grafisch ontwerper. Ze ontwerpt logo’s, huisstijlen en websites, maar haar specialisatie is de vormgeving van boeken. En boeken inbinden – met de hand. ‘In 2013 heb ik mezelf de Vakopleiding Handboekbinden gegund en na twee jaar mocht ik me gediplomeerd handboekbinder noemen. Ik vond de studie en het ambacht geweldig. Alles waarvoor ik warm loop, kwam daarin samen: boeken, papier, mooie materialen, vakmanschap, kunst en heel veel creativiteit.’

Geen boek hetzelfde
Voorbeelden van haar handwerk liggen en staan in overvloed in haar atelier. Van bestaande romans met een geheel eigen unieke omslag tot grote en kleinere boeken die ze in opdracht maakt, soms in een oplage van één stuks. Geen boek is hetzelfde. Daardoor is goed te zien hoe duizelingwekkend veel manieren er zijn om katernen te maken en die bij elkaar te houden. Met een gladde rug, een rug met ribben, een open rug met zicht op kleurig, kunstig naaiwerk als vervanging van lijm, en dan hebben we het nog niet over het omslag, het papier, het formaat, de typografie en alle varianten dáár weer op.
Jannie plukt hier en daar boeken van een tafel of uit een kast en laat al doorbladerend zien wat haar vaardige handen hebben gemaakt. Het is een breed palet, variërend van literaire romans, zoals ‘Kees de jongen’ van Theo Thijssen en Whatsapp-berichten vormgegeven als een smartphone in een hoesje, tot het boek Neeltje’s Verzamelde recepten. ‘Dit zijn oude recepten van een baboe, meegegeven aan een Nederlands gezin. Voor een Indonesische vriendin maakte ik hiervan een versie, waarbij ik de gebatikte jurk van haar moeder als omslag mocht gebruiken. Ik kon er voor de familie vier boekjes uit halen. Je weet dat zoiets persoonlijks mensen ontzettend blij maakt en dat de boeken gekoesterd zullen worden. Dat is ook het fijne eraan: het is een dierbaar bezit en gaat lang mee. Kees de jongen is mijn lievelingsboek. Deze specifieke versie maakte ik voor mezelf toen het boek in 2023 honderd jaar oud was. Het komt in alles overeen met de eerste druk uit 1923, tot aan de exacte kleur en textuur van de linnen omslag toe.’

“Maak dummy’s”
Voor een dichtende wetenschapper en filosoof maakte Jannie een gedichtenboek op transparant Japans papier met een vouw aan de voorkant; de zogenoemde Japanse binding waarbij elke pagina bestaat uit een dubbel blad. ‘Ik had een enorme vrijheid. De gedichten mochten overdwars staan, of zelfs van de pagina aflopen.’ Ze maakte meerdere dummy’s om zeker te weten dat de tekst niet te veel doorscheen, behalve op de plaatsen waar dat juist wél de bedoeling was. ‘Want je kunt op je scherm vaak niet zien hoe het uitpakt. Dus altijd een dummy maken’, zegt ze met de ernst van iemand die weet waarover ze praat en een ander wil behoeden voor een misstap. ‘Dozen maken, hoort ook bij het vak’, zegt ze. ‘Cassettes of foedralen die een boek beschermen.’ Maar er kan meer mee. Jannie maakte een cassette met vakindeling voor een vader die zijn zoon een mooi aandenken wilde geven aan diens overleden moeder. In de vakjes passen onder meer twee horloges, een tramkaart en een smal boekje met bewaard gebleven Whatsappgesprekken tussen moeder en zoon, ook door Jannie gemaakt. Het boekje én de doos gaf ze twee grote aanhalingstekens die verdiept in het omslag staan, zodat er een reliëf voelbaar is.
De Vakopleiding Handboekbinden bleek ook op een andere manier belangrijk, want die leidde tot haar huidige nevenactiviteit, uitgeverij Boekblok. ‘Ons examenmateriaal kregen we van Rob Koch, een enthousiaste en kundige handboekbinder. Dankzij zijn contacten met uitgeverijen, kon hij weleens ongebonden exemplaren van nieuwe uitgaven aanschaffen en die verkopen aan liefhebbers van literatuur en handboekbinden. In Nederland en België zijn enkele duizenden [Jd6] handboekbinders actief. Die doe je daar een groot plezier mee. Denk je maar in: je maakt je eigen omslag – net zo mooi, kleurrijk of sober als je wilt. Rob richtte voor deze bedrijvigheid, zoals hij dat noemt, de uitgeverij Atelier De Ganzenweide op. In 2020 vroeg hij of ik die wilde voortzetten. Dat vond ik een eer.’ Sindsdien geeft ze, doorgaans zelf ontworpen losse katernen uit, speciaal bestemd voor handboekbinders, onder haar eigen uitgeverijnaam: Boekblok. ‘Het doel is de liefde voor het boek en het ambacht te delen. Eventuele winst gaat naar een volgend project.’

De mooiste bindwijzen
Op dit moment zit ze middenin zo’n project, groot en arbeidsintensief. Maar het geeft haar een diepe voldoening. ‘De Amerikaanse boekbinder Keith Smith beschreef allerlei lijmloze manieren om een boek te binden.’ Ze laat drie grote pockets zien. ‘Deze horen echt thuis in de kast van elke boekbinder. Maar de illustraties zijn in zwartwit en de inhoud van de boeken overlapt elkaar deels. Ik dacht: als ik nou de dertig mooiste bindwijzen uitzoek en die publiceer in een uitgave die ook nog eens het vak eer aandoet? En dan wil ik van alle bindwijzen een model kunnen laten zien. In kleur.’ Keith Smith gaf haar zijn zegen. ‘Maar al die dertig modellen maken, dat is me een werk!’ Na een oproepje meldden zich 26 Nederlandse en 2 Belgische boekbinders om samen de klus te klaren. Inmiddels prijken alle modellen in een rij op de plank waar hun “blote” rug elke steek, elke draad en elk ingenieus patroon laat zien. ‘Allemaal staan ze in het boek beschreven met daarbij de foto’s van het uiteindelijk resultaat en de naam van de maker’, vertelt Jannie. ‘Er is nog veel te doen, maar het boek zal dit jaar verschijnen.’

Verkouden mannen
In een van de kasten staan de planken wat ruimer boven elkaar. Duidelijk een ereplaats, een altaartje bijna. Rechtop staat een lijstwerk met daarin een collage van talloze kleine kleurrijke afbeeldingen met ervóór een uitstalling van miniboekjes. ‘Dit zijn geïllustreerde etiketjes van luciferdoosjes. Ik vind ze waanzinnig mooi’, verzucht Jannie. Ze herschikt de kleine boekjes met dunne vingers. ‘De illustraties zijn tussen 1950 en 1975 in Tsjechië en Polen gemaakt. In die tijd zat daar een bák aan getalenteerde kunstenaars. Ze moesten hun boodschap op deze paar vierkante centimeter kwijt.’ Jannie bedacht namen voor de diverse categorieën die ze kon onderscheiden: “Sport en spel”, “Roken en drinken”, maar ook “Verkouden mannen”. We zien geplaagde mannen met rode neuzen en zakdoeken. Ze maken welllicht reclame voor een of ander genezend middeltje. Jannie hartelijk lachend: ‘Die beeldtaal. Geweldig.’ Onder de naam Match Box Miniatuur maakte ze miniboekjes van de etiketten, zelf in elkaar te zetten. Er kwamen ook vijftien posters door de etiketjes uit te vergroten. Elk nauwgezet digitaal nagetekend om kwaliteitsverlies te voorkomen. Eén poster is opvallend huiselijk: een genoeglijk lezende man naast een volle boekenkast. ‘Hij doet me denken aan mijn vader’, zegt Jannie. ‘Die kon ook zo helemaal opgaan in een boek.’

Ze trekt grote diepe laden open, vol vellen papier, linnen en leer in allerlei dikten, kleuren en patronen. ‘Ik ben gek op papier’, zegt ze ten overvloede. ‘Hier kijk ik gewoon weleens voor de lol in.’ Ze neemt een vel tussen duim en wijsvingers. Wrijft zacht. ‘Soms denk ik: moet ik niet een beetje opruimen? Maar dan komt er een opdracht en weet ik meteen: ah, hiervoor heb ik precies het juiste materiaal in huis. Soms ligt dat dan al tien jaar te wachten in een van deze laden. Dan weet ik weer waarvoor ik alles bewaar.’            

Meer weten? 
Jannie de Groot volgde een opleiding aan de School voor Fotografie en studeerde aansluitend Grafische en typografische vormgeving aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Ze is sinds 1992 zelfstandig grafisch vormgever. Kijk ook op janniedegroot.nl en uitgeverijboekblok.nl.
Voor meer informatie over activiteiten, tentoonstellingen, cursussen en restauratie is Stichting Handboekbinden dé bron. Kijk op stichting-handboekbinden.eu.